Các yếu tố tác động đến giá dầu thế giới

Dầu mỏ đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu vì phần lớn hoạt động vận tải và nhiều ngành công nghiệp vẫn phụ thuộc vào dầu. Chính vì thế, giá dầu có thể ảnh hưởng đến kinh tế ở mọi cấp độ, từ chi tiêu của mỗi gia đình, lợi nhuận của doanh nghiệp tới lạm phát và tăng trưởng GDP của một quốc gia. Dầu cũng là mặt hàng rất nhạy cảm với các sự kiện địa chính trị, chính sách và tin tức, nên giá có thể thay đổi rất nhanh. Vậy những yếu tố nào tác động tới giá dầu thế giới?

Lịch sử của giá dầu trên toàn thế giới

Thời kỳ đầu, dầu mỏ không được coi trọng; nhiều giếng được khoan để lấy nước muối, còn dầu lẫn vào bị xem là thứ phiền toái. Năm 1857, Romania trở thành một trong những nước đầu tiên có sản lượng dầu thương mại được ghi nhận, và ngành công nghiệp dầu mỏ Hoa Kỳ ra đời năm 1859 với giếng dầu của Edwin Drake tại Titusville, bang Pennsylvania.

Ban đầu, nhu cầu chủ yếu là dầu hỏa để thắp đèn. Năm 1901, giếng dầu Spindletop ở phía đông nam bang Texas (Mỹ) phun trào với sản lượng ban đầu khoảng 100.000 thùng mỗi ngày, nhiều hơn tất cả các giếng dầu khác ở Hoa Kỳ cộng lại. Nhiều người coi năm 1901 là mốc mở đầu kỷ nguyên dầu mỏ hiện đại, dù phải tới những năm 1960 dầu mới vượt than để trở thành nguồn năng lượng lớn nhất thế giới.

Từ đó tới nay, giá dầu lên xuống rất thất thường. Dầu từng đạt đỉnh khoảng 147 USD/thùng vào tháng 7/2008, rồi rơi xuống quanh 30–35 USD/thùng chỉ vài tháng sau, và dầu Brent giao dịch quanh mức 70 USD trong năm 2018. Tháng 4/2020, hợp đồng tương lai dầu WTI thậm chí có lúc giao dịch dưới 0 USD/thùng khi nhu cầu sụp đổ vì đại dịch. Những thay đổi về giá này phụ thuộc vào các yếu tố sau.

Cung – cầu và thị trường hợp đồng tương lai

Về nguyên tắc, khi cầu tăng (hoặc cung giảm), giá sẽ tăng; khi cầu giảm (hoặc cung tăng), giá sẽ giảm. Nghe có vẻ đơn giản nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều, vì thị trường phản ứng không chỉ với cung cầu hiện tại mà cả với kỳ vọng về tương lai.

Giá dầu thế giới được hình thành chủ yếu trên thị trường hợp đồng tương lai, nơi người mua và người bán thỏa thuận giá hôm nay cho lô hàng giao vào một thời điểm trong tương lai. Hai loại dầu tham chiếu phổ biến nhất là dầu WTI, giao dịch trên sàn NYMEX (thuộc CME Group) tại Mỹ, chịu sự giám sát của Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC), và dầu Brent, giao dịch trên sàn ICE Futures Europe tại London.

CFTC được thành lập năm 1974, còn hợp đồng tương lai dầu thô WTI bắt đầu giao dịch trên NYMEX từ năm 1983. Chính phủ các nước và tổ chức OPEC không trực tiếp định giá dầu, nhưng các quyết định về sản lượng, dự trữ, cấm vận của họ tác động mạnh tới cung cầu, từ đó ảnh hưởng tới giá giao dịch trên thị trường.

Những ai tham gia giao dịch dầu?

Người tham gia thị trường dầu có thể chia thành hai nhóm chính:

• Nhóm phòng hộ rủi ro (hedger): các công ty khai thác, lọc dầu, hãng hàng không, vận tải… Họ mua hoặc bán hợp đồng tương lai để cố định giá dầu cho một thời điểm trong tương lai, giúp lập kế hoạch tài chính và giảm rủi ro giá biến động.
• Nhóm đầu cơ (speculator): các quỹ, ngân hàng, nhà đầu tư cá nhân… Họ không có nhu cầu sử dụng dầu mà giao dịch để kiếm lời từ biến động giá.

Các yếu tố được theo dõi để định giá dầu

Có ba nhóm yếu tố chính mà thị trường quan tâm: nguồn cung hiện tại, dự báo nguồn cung trong tương lai và nhu cầu dầu.

Nguồn cung sản lượng

OPEC và các nước đối tác chiếm tỷ trọng lớn trong sản lượng và xuất khẩu dầu thế giới. Tuy nhiên, sản lượng dầu đá phiến ở Mỹ tăng mạnh giai đoạn 2011–2014 đã tạo ra dư thừa dầu, khiến giá dầu giảm từ trên 100 USD/thùng giữa năm 2014 xuống khoảng 45–50 USD/thùng vào đầu năm 2015, rồi xuống dưới 40 USD/thùng vào cuối năm 2015.

Trước đó, OPEC thường cắt giảm sản lượng để giữ giá. Nhưng tháng 11/2014, OPEC quyết định không cắt giảm, để giá dầu lao dốc. Nhiều nhà phân tích cho rằng OPEC muốn gây sức ép lên các nhà sản xuất dầu đá phiến Mỹ, vốn cần giá dầu đủ cao để trang trải chi phí và các khoản nợ lãi suất cao, qua đó giữ thị phần của mình.

Dự báo nguồn cung trong tương lai

Thị trường theo dõi sát lượng dầu tồn kho, đặc biệt là báo cáo tồn kho dầu thô hằng tuần của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), thường công bố vào tối thứ Tư theo giờ Việt Nam (21h30, hoặc 22h30 khi Mỹ không áp dụng giờ mùa hè). Tồn kho tăng mạnh hơn dự báo thường gây áp lực giảm giá, và ngược lại.

Mỹ còn có Kho dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR), chứa dầu trong các hang muối ngầm ở vùng ven vịnh Mexico. Trong những tình huống khẩn cấp hoặc khi giá quá cao, chính phủ có thể xả kho dự trữ để tăng nguồn cung, như đã làm năm 2022.

Nhu cầu dầu

Mỹ là nước tiêu thụ dầu lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 1/5 nhu cầu toàn cầu, tiếp theo là Trung Quốc, một trong những động lực tăng trưởng nhu cầu lớn nhất nhiều năm qua. Các dự báo nhu cầu được EIA, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và OPEC công bố hằng tháng. Nhu cầu xăng ở Mỹ thường tăng vào mùa hè, mùa du lịch lái xe (dự báo của Hiệp hội Ô tô Mỹ AAA thường được tham khảo), còn nhu cầu dầu sưởi tăng vào mùa đông. Ngoài ra, tăng trưởng kinh tế toàn cầu mạnh hay yếu cũng tác động trực tiếp tới nhu cầu dầu.

Khủng hoảng, xung đột ảnh hưởng thế nào tới giá dầu?

Khủng hoảng, xung đột ở các khu vực sản xuất dầu thường làm giá dầu tăng đáng kể, vì thị trường lo ngại nguồn cung bị gián đoạn.

Cuối năm 2011 và đầu năm 2012, Mỹ và Liên minh châu Âu tăng các biện pháp cấm vận tài chính và dầu mỏ với Iran vì chương trình hạt nhân. Iran đáp lại bằng cách dọa đóng cửa eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ trên thế giới. Giá dầu WTI khi đó dao động quanh 95–100 USD/thùng từ tháng 11/2011 đến tháng 1/2012, rồi vượt 100 USD/thùng vào tháng 2/2012.

Tương tự, tình trạng bất ổn ở Libya, Ai Cập và Tunisia trong làn sóng “Mùa xuân Ả Rập” năm 2011 khiến giá dầu WTI vượt 100 USD/thùng vào đầu tháng 3 và đạt đỉnh khoảng 113 USD/thùng vào cuối tháng 4/2011. Khi nguồn cung không bị gián đoạn nghiêm trọng như lo ngại, giá dầu quay trở lại dưới 100 USD/thùng vào giữa tháng 6.

Năm 2006, xung đột Israel – Lebanon làm dấy lên lo ngại căng thẳng lan rộng trong khu vực, đẩy giá dầu từ khoảng 70 USD/thùng vào tháng 5 lên gần 78 USD/thùng vào tháng 7.

Những ví dụ trên cho thấy các sự kiện chính trị khiến giá dầu biến động mạnh và khó lường, nhưng nếu nguồn cung thực tế không bị ảnh hưởng, giá cũng có thể nhanh chóng quay đầu.

Ảnh hưởng của thiên tai đến giá dầu

Thiên tai cũng có thể đẩy giá dầu và xăng tăng cao. Năm 2005, hai cơn bão Katrina và Rita đã phá hủy 113 giàn khoan ngoài khơi và làm hư hại 457 đường ống dẫn dầu, khí đốt ở vịnh Mexico, khiến giá dầu tăng vọt và giá xăng ở một số nơi tại Mỹ lên tới 5 USD/gallon. Tháng 5/2011, lũ lụt trên sông Mississippi đe dọa các nhà máy lọc dầu cũng góp phần đẩy giá xăng trung bình tại Mỹ lên gần 4 USD/gallon.

Chu kỳ dài hạn của giá dầu

Một số nhà phân tích cho rằng giá hàng hóa, trong đó có dầu, có những chu kỳ dài vài chục năm. Đây chỉ là quan sát từ lịch sử, không phải quy luật để dự đoán.

Tính theo giá đã điều chỉnh lạm phát, dầu từng có các đỉnh lớn quanh năm 1920, 1980 và 2008. Giá dầu năm 1980 tương đương hơn 100 USD/thùng nếu tính theo sức mua hiện nay, còn năm 2008 giá dầu đạt đỉnh 147 USD/thùng nhờ nhu cầu tăng mạnh từ các nền kinh tế mới nổi và dòng tiền đầu cơ. Ngay sau đó, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu khiến nhu cầu sụt giảm và giá dầu lao dốc chỉ còn khoảng 30–35 USD/thùng vào cuối năm 2008.

Các quyết định từ OPEC và OPEC+

OPEC là Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ, được thành lập năm 1960 để phối hợp chính sách dầu mỏ của các nước thành viên, trong đó có việc điều tiết nguồn cung. Số thành viên OPEC thay đổi theo thời gian; tính đến năm 2025 khối có 12 thành viên: Algeria, Cộng hòa Congo, Equatorial Guinea, Gabon, Iran, Iraq, Kuwait, Libya, Nigeria, Ả Rập Saudi, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Venezuela; Qatar rời OPEC năm 2019, Ecuador năm 2020 và Angola năm 2024.

OPEC chiếm khoảng một phần ba sản lượng dầu thô thế giới. Sức ảnh hưởng này thể hiện rõ trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, khi các nước Ả Rập trong OPEC cấm vận dầu với một số quốc gia, khiến giá dầu thô tăng gần bốn lần.

Từ cuối năm 2016, OPEC phối hợp với một số nước sản xuất lớn ngoài khối, trong đó có Nga, thành nhóm OPEC+. Nhóm này nhiều lần điều chỉnh sản lượng: tháng 12/2018 đồng ý cắt giảm tổng cộng 1,2 triệu thùng/ngày (riêng Nga cam kết giảm khoảng 228.000 thùng/ngày), tháng 4/2020 cắt giảm kỷ lục khoảng 9,7 triệu thùng/ngày khi đại dịch làm nhu cầu sụp đổ, và từ năm 2025 một số thành viên bắt đầu nâng dần sản lượng để gỡ bỏ các đợt cắt giảm tự nguyện trước đó. Các cuộc họp của OPEC+ luôn là sự kiện được thị trường dầu theo dõi sát.

Các nước sản xuất dầu ngoài OPEC

Ngoài OPEC, các nước sản xuất dầu lớn là Mỹ, Nga, Canada, Trung Quốc và Brazil. Mỹ là nước sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới từ năm 2018, và sản lượng dầu thô của Mỹ vượt 13 triệu thùng/ngày lần đầu vào cuối năm 2023.

Giá dầu ảnh hưởng thế nào tới thị trường forex?

• Đồng tiền của các nước xuất khẩu dầu: giá dầu tăng thường hỗ trợ đồng CAD (Canada), NOK (Na Uy); vì vậy cặp USD/CAD thường có xu hướng giảm khi giá dầu tăng, dù mối quan hệ này không cố định.
• Lạm phát và lãi suất: giá dầu tăng đẩy chi phí năng lượng, vận tải lên, làm lạm phát tăng, từ đó ảnh hưởng tới kỳ vọng lãi suất của các ngân hàng trung ương.
• Đồng USD: dầu được niêm yết bằng USD, nên USD mạnh lên thường gây áp lực lên giá dầu và ngược lại, dù không phải lúc nào cũng vậy.

Nếu giao dịch dầu qua CFD, hãy lưu ý giá dầu biến động rất mạnh quanh các báo cáo tồn kho, cuộc họp OPEC+ và tin địa chính trị, có thể có gap đầu tuần, spread giãn và phí qua đêm. Luôn đặt dừng lỗ, dùng khối lượng nhỏ (rủi ro khoảng 1–2% tài khoản mỗi lệnh) và luyện tập trên tài khoản demo trước. Lưu ý giao dịch forex, hàng hóa qua sàn nước ngoài ở Việt Nam hiện chưa được pháp luật công nhận và bảo vệ. Xem thêm: Chơi forex ở Việt Nam có hợp pháp không?, 11 yếu tố ảnh hưởng đến giá vàng thế giới