Nội dung chính
Tâm lý là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong trading, bên cạnh phương pháp giao dịch và quản lý vốn. Cùng một hệ thống giao dịch, hai trader có thể cho ra kết quả rất khác nhau chỉ vì cách họ phản ứng với lãi, lỗ. Thị trường forex có rất nhiều cám dỗ, và nó có thể đưa bạn qua đủ cung bậc cảm xúc: hưng phấn, sợ hãi, tham lam, tiếc nuối và muốn “trả thù” thị trường.
Tâm lý giao dịch là gì?
Tâm lý giao dịch là trạng thái cảm xúc và cách suy nghĩ của chính bạn khi ra quyết định mua, bán, giữ hay đóng lệnh. Khái niệm này khác với tâm lý thị trường (market sentiment), vốn là tâm lý chung của đám đông, ví dụ thị trường đang lạc quan hay đang lo sợ.
Nhiều trader mang theo cảm xúc từ các giao dịch trước vào giao dịch tiếp theo: sau một lệnh thua đau thì sợ hãi, không dám vào lệnh dù có tín hiệu; sau một chuỗi thắng thì quá tự tin, tăng khối lượng. Điều quan trọng là tách cảm xúc khỏi từng giao dịch, xem mỗi lệnh chỉ là một lần thực hiện kế hoạch trong rất nhiều lần.
Kiểm soát tâm lý là kỹ năng cần thời gian luyện tập. Nó không chỉ giúp bạn giao dịch kỷ luật hơn mà còn tránh những ảnh hưởng xấu tới sức khỏe và cuộc sống do căng thẳng kéo dài.
Những cảm xúc và thiên kiến thường gặp
- Sợ hãi: không dám vào lệnh khi có tín hiệu, hoặc đóng lệnh quá sớm khi giá chỉ vừa đi ngược một chút.
- Tham lam: giữ lệnh quá lâu mong lãi nhiều hơn, tăng khối lượng quá mức, không chốt lời theo kế hoạch.
- Sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO): thấy giá chạy mạnh thì vội mua đuổi, bán đuổi mà không có điểm vào lệnh rõ ràng.
- Ngại cắt lỗ: con người thường thấy nỗi đau mất tiền lớn hơn niềm vui kiếm được một khoản tương đương, nên hay gồng lỗ nhưng lại chốt lời rất vội.
- Giao dịch trả thù: sau khi thua, muốn gỡ lại ngay bằng cách vào lệnh liên tục hoặc tăng khối lượng.
- Quá tự tin: sau chuỗi thắng, nghĩ rằng mình đã “hiểu” thị trường và bỏ qua quy tắc quản lý rủi ro.
Làm sao để tâm lý được thoải mái khi giao dịch
Có kế hoạch giao dịch rõ ràng và tin vào nó
Trong thị trường forex, hai cảm xúc chi phối mạnh nhất là sợ hãi và tham lam. Cách hiệu quả để giảm bớt chúng là có một kế hoạch giao dịch viết ra từ trước: điều kiện vào lệnh, vị trí dừng lỗ, chốt lời, khối lượng. Khi đã có kế hoạch, quyết định được đưa ra lúc bạn còn bình tĩnh, còn khi lệnh đang chạy bạn chỉ việc thực hiện.
Để tin tưởng kế hoạch, bạn cần biết nó đã được kiểm chứng: phương pháp có lợi thế thống kê hay không, tỷ lệ thắng và mức sụt giảm tài khoản tối đa khoảng bao nhiêu. Khi hiểu rõ những con số đó, một chuỗi thua sẽ bớt đáng sợ hơn vì bạn biết nó nằm trong dự tính.
Kiểm chứng và điều chỉnh hệ thống giao dịch
Không ai có thể có một phương pháp giao dịch đáng tin cậy trong thời gian ngắn. Trước khi dùng tiền thật, bạn nên kiểm tra phương pháp trên dữ liệu quá khứ, rồi luyện tập trên tài khoản demo đủ lâu. Tài khoản demo cho phép bạn thực hành mà không rủi ro vốn thật, làm quen với chuyển động của thị trường và tập thói quen tuân thủ kế hoạch. Khi chuyển sang tài khoản thật, hãy bắt đầu với số vốn và khối lượng nhỏ, vì tâm lý khi dùng tiền thật khác xa demo.
Làm sao để tách cảm xúc khỏi các giao dịch
Giao dịch với khối lượng nhỏ
Khi bạn đặt cược quá nhiều cho một lệnh, bạn sẽ chẳng thể ngồi yên, và tâm lý luôn ở trong trạng thái căng thẳng. Ngược lại, nếu mỗi lệnh chỉ rủi ro một phần nhỏ tài khoản, thua một lệnh không còn là chuyện lớn, bạn sẽ dễ ra quyết định theo kế hoạch hơn.
Nhiều trader có kinh nghiệm giới hạn mức rủi ro không quá 1–2% tài khoản cho mỗi giao dịch. Xem thêm: Quy tắc quản lý vốn 2%
Ghi nhật ký giao dịch
Ghi lại từng lệnh: lý do vào lệnh, điểm vào, dừng lỗ, chốt lời, kết quả và cảm xúc lúc đó. Sau một thời gian, bạn sẽ thấy rõ mình hay mắc sai lầm gì, trong trạng thái cảm xúc nào, để chủ động khắc phục thay vì lo lắng mơ hồ. Xem thêm: Tại sao cần phải viết nhật ký forex mỗi ngày?
Đặt quy tắc dừng giao dịch
Hãy đặt sẵn giới hạn cho bản thân, ví dụ thua 3 lệnh liên tiếp hoặc lỗ 3–5% tài khoản trong ngày thì dừng giao dịch đến hết ngày. Quy tắc này giúp bạn không rơi vào vòng xoáy giao dịch trả thù. Xem thêm: Các nguyên tắc quản lý rủi ro trong trading
Học hỏi liên tục và chăm sóc bản thân
Cách tốt nhất để bớt lo lắng là hiểu rõ những gì mình đang làm: học thêm kiến thức, xem lại các giao dịch cũ, xác định kỹ năng nào cần luyện tập thêm. Bên cạnh đó, đừng giao dịch khi đang mệt mỏi, thiếu ngủ, căng thẳng vì chuyện khác hay sau khi uống rượu bia, vì lúc đó khả năng ra quyết định của bạn kém đi rất nhiều.
Một số bài học để có tâm lý tốt
Chấp nhận chuỗi thua là điều bình thường
Không trader nào thắng mãi; tất cả những người giao dịch lâu năm đều từng gặp những chuỗi thua liên tiếp, đơn giản vì giao dịch là trò chơi của xác suất.
Giả sử hệ thống của bạn có tỷ lệ thắng 50% và đã được kiểm chứng trong thời gian dài. Qua vài trăm lệnh, gần như chắc chắn bạn sẽ gặp những chuỗi 5 lệnh thua liên tiếp, thậm chí dài hơn. Thị trường cũng có những giai đoạn không phù hợp với hệ thống của bạn.
Chúng ta là con người, nên dễ nổi nóng và muốn đòi lại ngay những gì đã mất. Đó là lúc tâm lý mất kiểm soát: bạn vào lệnh dù các điều kiện chưa thỏa mãn, tăng khối lượng gấp vài lần để gỡ. Khi đã phạm sai lầm này, những khoản lỗ tiếp theo thường đến rất nhanh, và khi bạn sực tỉnh thì tài khoản có thể đã bị tổn thất nặng. Thay vào đó, hãy tắt máy, ra ngoài đi bộ vài vòng để lấy lại bình tĩnh, và chỉ quay lại khi bạn thật sự ổn.
Khi thị trường không thuận lợi, khó xác định xu hướng, hoặc biến động bất thường do các sự kiện kinh tế, chính trị, việc đứng ngoài cũng là một quyết định giao dịch.
Đừng dán mắt vào màn hình liên tục
Nhiều trader có thói quen theo dõi một lệnh từ lúc vào đến lúc đóng. Khi lệnh đang lãi thì thấy dễ chịu, còn khi lệnh đang lỗ thì bồn chồn, mất ngủ, đặc biệt với người mới.
Canh lệnh liên tục thường không giúp bạn xử lý giao dịch tốt hơn, mà khiến bạn nóng ruột vì từng biến động nhỏ, dễ can thiệp vào lệnh ngoài kế hoạch hoặc nhồi thêm lệnh. Nếu đã đặt sẵn dừng lỗ và chốt lời hợp lý, bạn có thể dùng tính năng cảnh báo giá trên nền tảng giao dịch thay vì ngồi canh.
Chốt lời quá sớm có tốt?
Khi giá đi đúng hướng, nếu có tín hiệu cụ thể báo hiệu đảo chiều theo kế hoạch, việc chốt lời sớm để bảo toàn lợi nhuận là hợp lý.
Tuy nhiên, nếu bạn thường xuyên đóng lệnh sớm chỉ vì sợ mất phần lãi, dù chưa có tín hiệu gì, bạn cần xem lại hệ thống hoặc tâm lý giao dịch của mình. Chốt non liên tục khiến lãi trung bình mỗi lệnh nhỏ đi trong khi khoản lỗ vẫn giữ nguyên, về lâu dài có thể biến một phương pháp có lợi thế thành thua lỗ. Ngược lại, cũng đừng tự trách mỗi khi giá chạy tiếp sau khi bạn đã chốt, vì nhìn lại sau khi sự việc đã xảy ra thì ai cũng thấy dễ.
Quản lý vốn và tâm lý luôn đi cùng nhau: giao dịch với khối lượng phù hợp giúp tâm lý vững vàng hơn, và tâm lý vững vàng giúp bạn giữ được kỷ luật quản lý vốn. Xem thêm: Những rủi ro bạn cần biết khi đầu tư forex
